Турдалиев, Ә.О. Сыбайлас жемқорлықпен күрес стратегиясы

2. белгілі бір адам, бұл үйымдасқан қылмыс өкілі болуы мүмкіи, мемлекеттік қызметшіге көп жағдайда психологиялық қысым көрсетіп, оны «сатып алу» мақсатында пара, сыйақы алуға итермелейді. Сыбайлас жемқорлықтың түрлері мен типологиясын қарастыру үшін, сыбайлас жемқорлық субъектілерінің қызметгік бабын өз басының пайдасына пайдалануына, пара беруші мен пара алаушының мәртебесіне, пара берушінің өзіне алған пайдасына, пара берудің мақсатына, сыбайлас жемқорлықтың таратылуы және жиілігіне қарай келесі жіктелімге назар аударалық (9,44]. {I -Кесте) Сыбайлас жемқорлық қарым-қатынастарының типологиясы Сыбайлас жемқорлық типологиясының елшемдері Сыбайлас жемқорлықтың түрлері Қызметтік бабын өз басының пайдасына пайдаланушы субъект Мемлекеттік сыбайлас жемқорлық. Коммерциялық сыбайлас жемқорлық. Саяси сыбайлас жемқорлық Сыбайлас жемқорлыктық қарым-қатынастың бастамашысы Мекемені басқарушы түлға алдына келген адамды пара беруге мәжбүрлевді. Көмек сүран келген адамның өзі пара ұсынады. Пара беруші субъект Жеке адам парасы (кез келген азамат) Кәсіпкерлік пара (накты фирмалар) Қылмыстық пара (үйымдасқан қылмыс екілдері, мысалы, есірткі таратушылар) Параның түрі Ақшалай пара; Қызмет керсету Пара берушінің пара беру максаты Тездету үшін пара беру (пара алған адам бір істі жедел орындауы тиіс) Тежеу үшін пара беру (пара алған адам бір істің орындалуын токтатуы тиіс, сөйгіп өз қызметгік міндеттерін бұзады) «Жылы көзбен қарау» үшін берілетін пара (пара алған адам қызмет бабында белгілі бір түлғаның «тырнақ астынан кір іздей бермеуі тиіс» ) Сыбайлас жемқорлыкгық қарым-қатынастың орталықгандырылу дәрежесі Орталықтандырылмағап жемқорлық (пара беруші кез- келген адам өз бетінше әрекет етеді). Орталықтандырылған сыбайлас жемқорлық «төменнен жоғары жаққа қарай» (төменгі сатыдағы шенеуніктер жинаған парасын өзара және жоғары түрған басшылықпен бөліседі) -9-