Турдалиев, Ә.О. Сыбайлас жемқорлықпен күрес стратегиясы

Сыбайлас жемқорлыкгық қарым-қатынастың таратылу деңгейі Биліктің төменгі сатысында орын алған сыбайлас жемқорлық (билікгің төменгі және ортанғы сатыларында) Биліктің жоғарғы сатысывда орын алған сыбайлас жемқорлық (жоғыры қызметгегі шенеуніктер және саяси қайраткерлер) Халықаралық сыбайлас жемкорлық (шаруашылық қарым-қатынас саласында) Сыбайлас жемқорлықгық байланыстардың жиілігі Ауық-ауық түрдегі сыбайлас жемқорлық Жүйелі түрдегі сыбайлас жемқорлық Клептократия (биліктің ажырамас бөлігі ретіндегі сыбайлас жемқорлық ) Көне заман тарихына көз жүгіртетін болсақ, алғашқы және ерте таптық қоғамдарда абыздарға, көсемдерге, әскербасыларына олардың көрсеткен көмегі, қызметі үшін төлемақы беру әдеттегідей норма болып қабылданғаны мәлім. Жоғары шенде тұрған басшылар қарамағындағы төменгі шендегі қызметкерлердің белгіленген бір төлемақыға риза болғанын талап ете бастады, яғни олар белгілі бір көлемде жалақы алатын болды. Ал төменгі шендегі қызметкерлер лауазымдық міндетгерін орындау барысында көрсеткен қызметі үшін жасырын түрде қосымша толем талап еткен. Біздіңше осы құбылысты сыбайлас жемқорлықтың алғашқы белгілері деп қарастыруға болады. Антик қоғамы (коне грек қала-мемлекетгер, республикалық Рим) тарихының ерте заманында кәсіби мемлекетгік шенеуніктер болмаған, сондықтан сыбайлас жемқорлық құбылысы да жоқтың қасы еді. Бұл құбылыс антик қоғамы құлдыраған дәуірде кең өріс ала басгады. Осы кезде рим құқығында «соггишріге» деген термин пайда болып, «бүлдіру», «біреуді сатып алу» деген мағынаны білдіріп, билікті асыра пайдаланушылық жағдайы болған кезде қолданылған. Мемлекет неғұрлым орталықтандырылған болса, соғұрлым азаматтардың мемлекеттік деңгейдегі істі өз бетінше шешуі шектеулі болады, осыған орай төмендегі және жоғарыдағы шенеуніктер қатаң қадағалаудан босағысы келген адамдардан жасырын түрде пара алып, сөйтіп занды бұзушылыққа жол беріледі. Сыбайлас жемқорлыктың осындай «төзімді нормасы» әсіресе өндірістің азиялыд тәсілінде байқалады. Сөйтіп, Артхашастраның -10-