табылады. Сауықтырушылық әсермен бірге бұл факторлар белгі- лі бір жағдайда шұғылданушының ағзасына жағымсыз эсер ету- лері де мүмкін: тұракты патологияға дейін қызметтік жағдайдың бұзылуы. Дене жүкт&мелерінің көлемі мен сипатының іиүгылдану- шы агзасының жастық-жыныстық қызметтік мүмкіндіктері мен ерекиіеліктеріне сәйкес келу қагидасы. Дене шыныктырумен жэне спортпен шұгылданудың шұғылданушының ағзасына сауықтырушылык әсерінің кейбір физиологиялық тетіктерін қарастырайык. Атакты физиологтар И.М. Сеченов, И.П. Павлов, Н.Е. Введенский, А.А. Ухтомский адам денсаулығы мен оның бұлшық ет жұмысының сипаты мен көлемінің арасында тығыз байланыс бар екенін бірнеше рет этап өткен. Қозғалыстың көле- мі мен каркындылығын шектеу (гипокинезия мен гиподинамика) немесе олардын шамадан тыс көлемі мен каркындылыгы (гипер- динамия жэне гиперкинезия) барлык өмірлік процестердің ағы- мын бұзады. И.П. Павловтың айтуынша қозғалыс - өмірдің басты көрінісі. Дене шыныктыру жэне спортпен шұғылдану барысында қозғалыс дағдыларын дамыту, эсіресе орталык жүйке жүйесінің шамадан тыс икемділігімен байланысты, бір жағынан, маңызды козғалыс дагдылары жылдам калыптасады, жетіледі жэне бекіті- леді, екінші жағынан, эрі карай омыртканың өзгерісіне алып ке- летін дене сымбатының өзгеруі, дұрыс тыныс алмау жэне баска да ауытқулар секілді жағымсыз шартты рефлекстердің оңай пайда болатын күрделі шартты қимыл рефлекстерінің калыптасу кезеңінде баланың өсіп келе жаткан ағзасы үшін өте маңызды. Егер баланы шыныктырмаса, онда балада коршаган ортаның жиі өзгеретін жағымсыз әсерлеріне бейімделу касиеттері дамымай калады. Баланың ағзасы сыртқы ортаның метеорологиялык факторларының эсерлеріне нашар төтеп береді, бұл ең алдымен жиі суык тиюден туындайтын аурулармен ауырғаны айкын көрі- неді. Дене жаттыгулары баланың козғалыс қызметіне эсер етіп қана коймайды, оларды колдану бүкіл ағзаның, оның ішінде ми жарты шары кыртысының қызметін ынталандырады. Дене жатты-
RkJQdWJsaXNoZXIy MTExODQxMg==