Дене жүктемелерінің окушының ағзасына эсерін физиоло- гиялык-гигиеналык бағалау үшін дене шынықтыру барысында түрлі жіктеулер қолданылады. Мүндай эсер етудің белгісі ЖСЖ, дене жүмысының шекті уақыты, оттегін түтыну және т.б. болады. Бүл ретте бес аймақты қамтитын келесі жүктемелерді жіктеуге болады: 1) төмен каркындылық аймағы. Бүл аймақта жүмыс ұзақ уақыт ішінде орындалуы мүмкін, себебі ағзаның барлык физи- ологиялык кызметтеріне жүктеме түспейді (ЖСЖ 100-120 қағ/ мин-тан аспайды): жаяу жүру, велосипедпен, шаңғымен серуен- деу, еркін тэртіпте жүзу; 2) біркелкі карқындылык аймағы (шамамен ең жоғарғы жүк- теменің 50 %-ы). Бұл аймақта жүмыс жалпы төзімділікті дамы- туға ықпал етпейді, себебі бұлшык еттің, баска да мүшелер мен ұлпалардың кызметі негізінен оттегінің есебінен камтамасыз етіледі (ЖСЖ - 130-60 кағ/мин). Бүл аймактағы жүмыс жүрек- кан тамырлары жэне тыныс алу жүйелерінің, сондай-ақ қозғалыс аппаратының өзара іс-кимылы өзара эрекеттестікке ыкпал ете- ді. 7-8 жастағы балалардың шекті жұмыс уакыты бүл аймақта орта есеппен 15-16 минутты құрайды, 13-14 жаста ол шамамен қыздарда екі есе жэне үлдарда төрт есе артады; 3) үлкен қарқындылық аймағы (ең жоғарғы жүктеменің шамамен 70 %-ы). Бүл аймақта жүмыс (тіпті 10 минуттың ішін- де де) окушылар ағзасындағы физиологиялык кызметтердің барынша көп жүктемесін тудырады. Бұл аймақта жүктемені орындаудың шекті уакыты окушыларда орта есеппен 10 минуттан аспайтындығына карамастан, тыныс алу қызметтері мен баска да ағзаның физиологиялык көрсеткіштері осы кезде барынша жоғары көрсеткіштерге жетуі мүмкін. Оттегін бүлшық еттерге жеткізуді қамтамасыз ететін баска да ағзаның физиологиялык тетіктері, мысалы жүректен канның сыгылып шығу мөлшері 50 % жүктемемен салыстырганда көбеймейді. 13-14 жасар кыздарда 11-12 жастағы қыздармен салыстырганда жүмыс кабі- леттілігі томен болады. Бүл жыныстық жетілу кезеңінің со- ңындағы олардың ағзасындағы күрделі өзгерістермен, сондай-
RkJQdWJsaXNoZXIy MTExODQxMg==