ӘЛ-ФАРАБИ атындағы ҚАЗАҚ ҮЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТ! СПОРТТЫҚ ГИГИЕНА Оку қүраіы Алматы «Казак университет!» 2019
Ә0Ж61 КБЖ 75.0 С 37 Баспага эл-Фараби атындагы Қазақ ұлттық университеті биология жэне биотехнология факулътетінің Ғылыми кеңесі және Редакцшиық-баспа кеңесі шешімімен үсынылган (№2 хаттама 20 желтоцсан 2018 жыл) Пікір жазғандар: биология ғылымдарының докторы. профессор Қ.Ә. Сапаров медицина саласы бойынша PhD докторы С.А. Мамырбекова Авторлар: А.Ә. Мәутенбаев, А.Б. Еланцев, С.Т. Толеуханов. Ғ.Б. Мэдиева. Ж.А. Қалматаева С 37 Спорттық гигиена: оқу кұралы / А.Ә. Мэутенбаев, А.Б. Еланцев, С.Т. Төлеуханов [жэне т.б.]. - Алматы: Қазак университете 2019. - 204 б. ISBN 978-601-04-3716-6 Оку куралы 5В010800 Дене шыныктыру жэне спорт мамандыгы бойынша типтік оку бағдарламасына сәйкес жазылған. Оку куралында спорттык ғимараттар, шыныгу, тамактану, жаттыгу, сауыктыру, жеке бас гигиенасы мэселелері камтылған. Оған коса мектеп окушылары- нын кимыл белсенділігінін гигиеналык жастык-жыныстык нормативтері карастырылган. Ок> куралы Дене шыныктыр_\ жэне спорт мамандыгы бойынша жогары оку орындарының факлльтеттерінде білім алып жаткан сту- денттерге, магистранттарға, мектептегі дене тәрбиесі муғалімдеріне, спорт жаттыктыр) шыларына жэне осы салага кызыгушылык танытатын окырманга арналады. ӘОЖ61 КБЖ 75.0 ISBN 978-601-04-3716-6 © Мэутенбаев А.Ә., Еланцев А.Б., Төлеуханов С.Т. [жэне т.б.], 2019 © Эл-Фараби атындагы КазҰУ, 2019
ҚЫСҚАРТУЛАР ДДС¥ - Дүниежүзілік денсаулық сақтау үйымы ЖСЖ - жүрек соғысы жиілігі ЖФД - жалпы физикалық дайындық ОМТ - оттегін максималды тұтыну ӨТС - өкпенің тіршілік сыйымдылығы ТЖК - табиғи жарықтандыру коэффициенту дененің жүмыс кабілеттілігі (PWC170) ЭЭГ - электроэнцефалография з-
КІРІСПЕ Денсаулыктың сапасын жаксарту жэне аурудың алдын алу - денсаулық сактау мен коғамның даму деңгейінің көрсеткіші. Аурудың алдын алу багыттары гигиеналык ғылымның ұзак мерзімді дамуына негіз- делген. Адамзат білімінің бұл саласы мыңжылдык тарихы мен заманауи ғылымның жетістіктеріне жэне тэжірибеге сүйенеді. Гигиена саласында жинақталған білім - қоршаған орта мен адамның өзара әрекетін оңтайландыруға мүмкіндік беретін түрлі іс-шараларды ұйымдастыру жэне жүзеге асыру арқылы халықтың денсаулығын сактау мен оны нығайтуға бағытталған медицина саласының бір бөлігі. Өткізілген барлық іс-шаралар жоспарланып, халық топтарының өмір сүру ерекшеліктеріне, жергілікті тұр- ғындардың климаттық ерекшеліктеріне және кәсіптер- дің түрліше сипатына карай ұйымдастырылуы керек. Аурудан жэне оңалтудан өткен адамдардың жағда- йына бейімделу бойынша шараларға ерекше талаптар койылады. Қарапайым акикатты қарастырған жөн, сау адамға пайдалы нәрсе науқас үшін зиян болуы мүм- кін. Дене шыныктыру жэне спорт адамның жан-жакты дамуында, сырткы ортадағы қолайсыз және төтенше,
апатты жағдайларға байланысты тұрактылыкты арттыруда ше- шуші рөл атқарады. Сонымен катар спорт пен дене шынықтыру салауатты өмір салтының басты бір бөлігі болып табылады. Гигиенаның негіздерін білу спортшылар үшін де, дене тәр- биесі мұғалімдері мен жаттықтырушылар үшін де өте кажет. Практикалық қолдану жағынан карасақ, пәнді игерген студенттер алған білімдерін спортпен жэне дене шынықтырумен айналы- сатын адамдардың денсаулығын сақтауында, нығайтуында, дене тәрбиесі сабақтарын гигиеналык жағынан дұрыс өткізуінде, жұмыс тэртібінің, демалыстың, тамақтанудың ережелерін тиім- ді ұйымдастыруында пайдаланып, жақсы нэтижелерге қол жет- кізеді. Спортшылардың жоғары спорттық табыстарға жету үшін жэне дене шынықтыру мен жаттығуды үтымды пайдалану гигиеналык талаптарын жэне ережелерін сактау мен орындау маңызды шарты болып табылады Гигиеналык талаптар мен нормаларды орындамау жатты- ғудың мэнін өзгертеді да, спортшылар, жаттығушылар, оқушылар ауырып не жаракат алуы мүмкін. Ал спортшылар осы жағдайларда түрлі деңгейдегі жарыстарға қатысуы екіталай болады. Дене тәрбиесі сабақтары, спорттық жаттығулар гигиеналык шарт- тар мен нормаларға шегаралык көрсеткіштерде болса сабактар, жаттығулар шектеулі мерзімде өткізілінеді немесе гигиеналык талаптарға сай болмаса, толығымен тоқтатылады. Осы маңызды ережелерді спорт пен дене шынықтыру жэне оңалту саласының мамандары, жаттықтырушылар, мектептегі дене тэрбиесі мұғалімі өзінің күнделікті жұмысында ескере отырып бүлжытпай орындау керек. Отандық гигиена ғылымын дамытуда, әсіресе спорт пен медицинадағы гигиеналык практиканы колдануда Қазақтың спорт жэне туризм академиясының ғалымдары А.Б. Өтешев, М.К. Мустафина, Р.Р.Амангельдиева медициналық, физиоло- гиялық жэне биохимиялык маңызды зерттеулерді жүргізді. Тамақтану гигиенасы бойынша спортшыларды дамыту үшін РҒА жэне ҚР ¥ҒА академигі Т.Ш. Шарманов жэне Қазак
Тағамтану академиясының профессорлары Т.С. Тажибаев, Ю.А. Синявский өз үлестерін косқан. Әл-Фараби атындағы Қаз¥У биофизика жэне биомедицина кафедрасының ғалымдары профессор В.И. Инюшинның жетекші- лігімен спортшылардың дене мүмкіндіктерін ынталандырудағы тетіктері жайында жұмыс атқарғанын жэне спортшылардың до- пингке карсы зертханасының профессоры Т.Б. Талбаев жүргізген допинг өнімдерін зерттеуіндегі рөлін атап өту қажет. Сонымен бірге республикамыздың баска да жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелерінде дэрігерлік-гигиеналық ғылыми зерттеу жэне практикалык жүмыстар жаксы деңгейде жүргізіліп жатыр деп айтуға болады. ¥сынылған оқу кұралында мүмкіндігінше колжетімді тілде гигиеналык түжырымдамалардың негіздері карастырылды. Оған коса спорттық іс-шараларды үйымдастыру жэне дене шынық- тыруды түрлі топтармен өткізгендегі гигиеналық талаптардың ерекшеліктері келтірілген. Кітапта ұсынылған материалдармен танысу жалпы гигиена жэне жаттығулар мен спорттык гигиена саласындағы жеткілікті білім деңгейін камтамасыз етуге, сон- дай-ак студенттің гигиеналык дағдыларын калыптастыруға мүм- кіндік береді.
f Я т а р a y ГИГИЕНА МЕДИЦИНА ҒЫЛЫМЫНЫҢ САЛАСЫ РЕТІНДЕ Гигиена (грек сөзі hygieinos - дені cay) - медицина білімдерінің ең ежелгі салаларының бірі, мақсаты - адам денсаулығын сақтау жэне аурулардың алдын алу болып табылатын гылым. Бұл қоғам денсаулығын сақтау, ныгайту мен арттыруды қарастыратын ғылым. Осы мақсатта адам ағзасының кызметтік күйіне, оның денсаулық жағдайы мен жұмыс қабілеттілігіне сыртқы ортаның түрлі факторларының, оның ішінде дене жүктемелерінің эсер етуін зерттеу қажет. Ағыл- шын ғалымы Э.А. Парксе «бұл ғылымның негізгі мін- деті адамның дамуын едәуір жетілген, өміршеңдік күштерін қүлдырауы жылдамдығы барынша қысқа, ал қайта қалпына келуін тез болуымен жэне өлімді барынша алыстатылған етуден тұрады» деп санаған. Қоршаған орта ретінде адамның өмірі, оның бү- кіл өмір бойындағы еңбегі мен демалысы өтетін таби- ғи, элеуметтік, тұрмыстық, өндірістік жэне баска да факторлардың күрделі кешені түсініледі. Қоршаған ортаның қолайсыз өзгерістері адам ағзасының бейімде-
лу мүмкіндіктерінен асып түскен жағдайда онтогенез жэне филогенез барысында калыптаскан адам ағзасының қоршаған ортамен аракатынасы бүзылып және ағзада түрлі кызметтік ауыткулардың калыптасуына немесе патологиялык процестердің дамуына алып келуі мүмкін. Метеорологиялық жағдайлардың кенеттен ауыт- кулары, ауаның біршама ластануы, жағымсыз тұрмыстык жэне өндірістік жағдайлар, сапасыз су, үзак уакытка созылған дене жэне психикалык аса күштенулер, козғалыс белсенділігінің жетіс- пейтін немесе шамадан тыс деңгейі, дұрыс тамактанбау - адам денсаулығының күйін кыска мерзімдік кайтымды немесе тұракты бұзылуына алып келетін негізгі факторлар. Гигиенаның жетекші эдістемелік кағидасының бірі - ағза мен ортаның бірлігі: ағза мен орта бөлінбейтін түтас, «ағза - орта» бірыңғай жүйесінің негіз- гі бөліктері ретінде карастырылады. Дэл осы коршаған ортаның түрлі фаісторларының адам ағзасына эсер ету ерекшеліктерін зерттеу негізінде еңбек, түрмыс, демалыс жэне дене шынықты- румен айналысуга колайлы жағдайлар калыптастырудың ги- гиеналык үсынымдары, нормалары мен ережелері қалыптасады. Гигиенанын объектісі - халықтың түрлі топтары, оларда ауру- лардың алдын алу шаралары өткізілінеді. Ғылым ретінде гигиена пэні ағзаның коршаған ортаның түрлі факторларымен өзара байланыс процесін зерттеу болып табылады. Осыған байланысты гигиеналык іс-шаралар ыктималдылығы, негізінен, популяция- лык сипатта болады жэне тек қана жеке адамның емес, халықтың үлкен топтарының сұраныстарын қанағаттандырады. Олар адам ағзасының коршаған ортаның мүмкін болатын жағымсыз әсер- леріне төзімділігін арттыруға, денсаулык күйін жаксартуға, дене жағынан дамуға, жүмыс кабілеттілігін арттыру мен белсенді ұзак өмір сүруді үзартуға бағытталған. Бүл үшін келесі гигиеналык әдістер колданылады: - еңбек жэне демалыс жағдайлары мен тәртіптерін оңтай- ландыру; - дүрыс жэне тиімді тамактану; - козғалыс белсенділігін оңтайландыру; - шыныктыру.
Жеке гигиенаіык міндеттерді шешу кезінде эртурді әдістер колданылады. Дене шыныктыру жэне спорт гигиенасы Дене шыныцтыру жэне спорт гигиенасы - дене шыныцты- рудың жэне спорттыц түрлі факторпарының іиүгылданушының денсаулыгына эсерін қарастыратын гылым: дене жаттығулары- мен айнаіысу кезінде болатын сыртқы орта жағдайлары; дене жаттығуларымен айналысуды ұйымдастыру жэне мазмұны; дене жаттығуларымен айналысу кезіндегі дене жүктемелерінің көле- мі мен каркындылығы; тамактану сипаты; спортшыларды тех- никатык жабдыктандыру жэне арнайы киіммен жабдыктау. Осы факторлардың әсерін зерттеу негізінде гигиеналык ұсы- нымдар, нормалар мен ережелер жасалынады. Олар дене шы- ныктырумен жэне спортпен шұғылдануға колайлы жағдайдың жасазуын, олардың сауыктыру тиімділігін, жаппы жэне арнайы (спорттык) жұмыс кабілеттілігін, шұғылданушының денсаулыгына зиян келтірместен спорт нәтижелерінің деңгейін арттыруды камтамасыз етеді. Дене шыныктыру мен спорт гигиенасының мақсаты дене жаттығуларымен айналысатын адамдарда дене шыныктыру жэне спорт факторларының әсерімен байланысты түрлі аурулардың аддын атудан, дене шыныктыру және спортмен шұғылдануды ұйымдастыру мен мазмүнына тиімді жағдайлар жасау негізінде дене жаттығуларымен айналысудың сауыктырушылык тиімділі- гін арттырудан тұрады. Дене шыныктыру жэне спортпен шүғылдану гигиенасының зерттеу пэні ғылым ретінде адам ағзасының дене шыныктыру мен спорттың түрлі факторларымен өзара байланыс процесін зерттеу болып табылады. Дене шынықтыру мен спорт гигиенасыныц негізгі міндеті дене шыныктыру мен спорттың түрлі факторларының мүмкін болатын жағымсыз әсерінің алдын шіуға, дене шыныктырумен
жэне спортпен шұгылданушы адамдардың денсаулық күйін, де- ненің физикалық жағынан дамуын жақсарту, жалпы жэне спорт- тык жұмыс қабілеттілігін арттыруға арналған іс-шаралардан тұрады. Бұл үшін колданылатын негізгі гигиеналык құралдарга: - дене жаттығуларымен айналысу кезінде қолданылатын жағдайларды, тәртіптер мен мазмұнын, формалары мен күрал- дарын тиімділендіру; - тиімді тамақтану; - дене жаттыгуларымен айналысу кезіндегі дене жүктеме- сінің деңгейін тиімділендіру; - шынығу жатады. Дене шынықтыру мен спорт гигиенасының қалыптасу тари- хы бірнеше жүз жылға созылған. Ежелгі кезде дене тәрбиесін сауықтыру қүралы ретінде қарастыруға талпыныстар жасалған. Бұл үшін дене жаттығуларынан бөлек түрлі жалпы нығайтушы гигиеналық кұралдар қолданылды (монша, массаж, шынығу жэне т.б.). XVII ғасырда К. Славинецкий мен Я. Коменскийдің еңбек- терінде алғаш рет дене шынықтыру мен гигиенаның өзара бай- ланыста болтаны карастырылды. Дене тәрбиесі жалпы тәрбие- нің бір қомақты бөлігі ретінде қарастырылды, онда шұғылдану- шылардың денсаулығын нығайту мен дене жағынан жетілуінің арнайы мақсаты бағытталған міндеттері бөлініп, қалыптасты- рылды. Алғаш рет бүл жүйе XVIII-XIX ғасырларда Ресейде тылы- ми нетіздемеге ие болды. Дене тәрбиесі теориясының негізін қалаушы П.Ф. Лесгафт болды. Оның гылыми-педагогтік кызметі Петербург медициналық-хирургия академиясының қабыргасьшда басталды. Ол медицина докторының (1865), содан кейін хирургия докторының диссертациясын қоргады (1868). П.Ф. Лесгафттың едәуір ірі жұмыстарына «Мектеп жасындаты балалардың дене тәрбиесі жөніндеті басшылық», «Баланы отбасылық тэрбиелеу жэне оның мэні», «Анатомия» еңбектері жатады. П.Ф. Лесгафт дене тэрбиесі теориясы мен эдістемесін әзірлеу үшін гана емес, соны-
мен бірге дене жаттығулары, спорт гигиенасы мен физиологиясы үшін де алғышарт болып табылатын дене тәрбиесі туралы ілімнің медициналық-биологиялык негізін калады. Лесгафттың жакын ізбасары, дене жаттығуларының гигиенасы жөніндегі бірінші басшылыктың авторы В.В. Горинев- ский болды. Әрі карай гигиена мен спорт медицинасының мэселелерін коса, дене шыныктыру мен спорт саласындагы гылыми зерт- теулер дене шыныктыру институттарында жүргізілді, онда осы білім саласының ең үздік күштері шоғырланды, тың ойлар мен бағыттар калыптасты, жас ғалымдар кадры дайындалды. Әсіресе дене тәрбиесі мен спорт гигиенасын дамыту үшін Ресейдің екі дене шыныктыру институтында гигиена кафедраларының кұры- луы ерекше маңызға ие болды, оларды: П.Ф. Лесгафт атындагы институтта А.Ф. Сулима-Самойло (1919) жэне Орталык инсти- тутта В.Е. Игнатьев баскарды (1920), олар бір уакытта осы инс- титуттардың бүрынгы жэне алғашкы ректорлары болды. 1930 жылдан 1942 жылга дейін П.Ф. Лесгафт атындагы Дене шыныктыру институтындағы гигиена кафедрасын В.А. Волжин- ский баскарды. Дэл осы галымның еңбектері дене шыныктыру институттарындағы гигиена курсының жэне осы саладағы ғылыми жұмыстың ғылыми-әдістемелік негізіне айналды. В.А. Волжинский оку пәні ретінде гигиенаның міндеттерін, маз- мүнын калыптастырды. Ол дене шыныктыру оку орындарына арнап гигиена жөнінде алғашкы окулыкты жазды. Сондай-ак П.Ф. Лесгафт атындагы Дене шыныктыру инс- титугында дене тэрбиесі мен спорт гигиенасы саласындагы гылыми зерттеулер мектепке дейінгі гигиенаның білікті маманы Л.И. Чулицкая баскарган балалардың дене жагынан дамуы ка- федрасында да жүргізілді. XX ғасырдың 30-жылдары институт- тьщ гигиеналык зертханасында да кеңінен зерттеулер жүргізіл- ді. Оны дене тәрбиесі мен спорт гигиенасы саласындагы галым Алексей Алексеевич Минх баскарды. Ол 1947 жылы Орталык дене шыныктыру институтында гигиена кафедрасын да баскарды. Көптеген жылдар бойы балалар мен жасөспірімдер дене тэрбиесі-
нің гигиенасы саласындағы ғылыми зерттеулер А.Г. Сухарев пен Л.И. Абросимованың басшылығымен КСРО Денсаулык сақтау министрлігінің Балалар мен жасөспірімдер гигиенасы ҒЗИ дене тәрбиесінің гигиенасы бөлімінде жүргізілді. Бөлім қызметкер- лері балалар мен жасөспірімдерді шынықтыру, түрлі жастық- жыныстық топтағы окушыларға арналған дене жүктемелерін нормалау жөніндегі гигиеналық ұсынымдарды әзірледі, сауык- тыру мақсатында дене тәрбиесінің түрлі қүралдарын қолдану не- гізделді. Дене тэрбиесі мен спорт гигиенасы саласындағы көп жыл- дық ғылыми зерттеулер нәтижесінде дене жаттығулары мен спорт гигиенасының басты міндеттері белгіленді: сыртқы орта жағдайларының дене шынықтырумен жэне спортпен шұғылдану- шының денсаулығына әсерін зерттеу жэне оларды сауықты- ру; дене жаттығуларымен жэне спортпен шұғылданушылардың денсаулығын нығайтуға ықпал ететін гигиеналык іс-шараларды дайындау; жүмыс кабілеттілігін, төзімділікті арттыру, спорттык жетістіктердің өсуін камтамасыз ету. Бұл міндеттер ғылым бөлімі жэне оқу пэні ретінде дене тәрбиесі мен спорт гигиенасы курсының нақты мазмүнын ай- қындады: ауа ортасының, судың, спорт құрылыстарын жобалау, қүрылысын салу жэне пайдалану гигиенасы, жеке бастың гигиенасы, спортшыларды шынықтыру, тамақтандыру, жаттығу гигиенасы, жекелеген спорт түрлерімен шұғылдануды гигиеналык қамтамасыз ету. Соңғы жылдары шүғылданушылардың жастык, жыныстық жэне кәсіби қызметтік мүмкіндіктері мен жеке ерекшеліктерін, климаттық жэне баска сырткы факторларды ескере отырып, дене шыныктырумен жэне спортпен шүғылдануды гигиеналык қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін кұнды ғылыми деректер алынған. Олардың түрлері мен мазмүнына қарамастан дене жаттығуларымен айналысу міндетті түрде шүғылданушының денсаулығын ныгайтуга ықпал етуі тиіс, бүл толығымен дене тәр- биесінің барлық жүйесінің сауықтыру багытына сэйкес келеді. Дене тэрбиесінің сауықтыру қағидасын тек дене тәрбиесі мүғалі-
мі, спорт жаттыктырушы гигиенаның негізгі ережелерімен таныс болған соң жэне Ф.Ф. Эрисманның айтуынша «гигиеналык ойлау эдісін» меңгерген жағдайда ғана жүзеге асыруға болады. Қазақстанда спорт гигиенасы ғылымын дамытуда, эсіре- се спорт пен медицинадағы гигиеналык практиканы колдануда Қазактың спорт және туризм академиясының окытушылары мен галымдары, Қазак Тағамтану академиясының ғалымдары, эл-Фараби атындағы ҚазҰУ биофизика жэне биомедицина ка- федрасының окытушылары мен галымдары, республикамыздың баска да жогары оку орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелері де дәрігерлік-гигиеналық қомакты өз үлестерін қосуда. Томен немесе шамадан көп қимыл белсенділігінің, жеткі- ліксіз немесе шамадан тыс дене жүктемесінің, тиімсіз тамақтану мен жаттығу сабақтары тэртібінің, жаттығу жүргізудің көңіл- ге қонымсыз жағдайларының мүмкін болатын жағымсыз әсері туралы біле отырып, кажетті нэтижеге кол жеткізуге болады. Осылайша, дене шынықтыру мамандығы бойынша оқитын студенттер, дене тәрбиесінің окытушылары, жаттыктырушылар дене жаттығуларымен айналысуды дұрыс үйымдастыру, дене жүктемелерін нормалау, жекелеген спорт түрлерінде жаттығу процесін, шұгылданушылардың тамактануын үйымдастыру мен материалдық-техникалық камтамасыз ету үшін жэне т.б. гигиена негіздерін білулері қажет. Дене шынықтырумен жэне спортпен шұғылдану кезінде калыптасқан гигиеналык нормалар мен талаптарды сақтамастан қалыпты денені физикалық дамыту, дене жаттығуларымен айна- лысушылардың денсаулығын нығайту, спорт жетістіктерін арт- тыру үшін тиімді жағдайларды камтамасыз етуге болмайды. Бакылау сұрақтары мен тапсырмалары 1. Дене тәрбиесі мен спорт гигиенасы калай дамыды? 2. Гигиенаны ғылым ретінде мазмундап беріңіз. 3. Гигиенаның максаты мен міндеттерін атаңыз. 4. Гигиеналык зерттеулердің негізгі әдістерін атаңыз. 5. Ғылым ретіндегі дене тәрбиесі мен спорт гигиенасы уғымын мазмүндап беріңіз. 6. Дене тәрбиесі мен спорт гигиенасынын негізгі максаттары мен міндет- терін көрсетіңіз.
ДЕНЕ ТӘРБИЕСІ МЕН СПОРТТЫҢ ГИГИЕНАЛЫҚ МАҢЫЗЫ Денсаулык туралы казіргі замангы ғылыми түсініктер Гигиенаның мақсаты - адам денсаулығы. Алай- да денсаулықтың нақты анықтамасы әзірге жоқ. Ма- мандардың көпшілігі Дүниежүзілік денсаулық сақтау үйымының сарапшылары берген денсаулык анықта- масымен келіседі: «Денсаулық - бұл аурулар мен де- не жағынан кемшіліктердің болмауы ғана емес, соны- мен бірге толық дене, жан жэне әлеуметтік амандык жағдайы». Ғалым-медик П.В. Бунзеннің пікірінше денсаулық - бүл жекелеген мүшелер мен жүйелерде- гі патологиялық өзгерістердің болмауымен ғана емес, сонымен бірге адам ағзасының тиімді биологиялық жэне элеуметтік бейімделуі мен жоғары дене жэне ойлау қабілеттілігін табиғи өмір сүру ортасында сақтауы үшін айтарлықтай жеткілікті болатын қызметтік қор- ларымен де сипатталатын адамның психофизиология- лык күйі.
Денсаулыкты бағалауда екі белгі ажыратылады: - элеуметтік еңбек кабілеттілігінің, әлеуметтік белсенділік- тің, адамның әлемге деген белсенді калыптастырушы кызметтік қатынасының мөлшері ретінде; - жеке тұлғалық адамның жеке өмірінің денсаулықты сак- таушы стратегиясы, оның өзінен жэне өмірлік жағдайлардан үс- темдік деңгейі ретінде. Сонымен бірге жеке адамның денсаулыктын: - ағзаның барлык деңгейіндегі тіршілік жағдайына сэйке- сінше, тиімді реакциясы; - жалпы ағзаның, оның жеке бейімделу жүйелерінің сыртқы ортамен динамикалык тепе-теңдігі; - адамның негізгі әлеуметтік қызметтерді толыққанды орын- дау кабілеттілігі; - адам ағзасының тіршіліктін үнемі өзгеріп отыратын жағ- дайларына үйрену, бейімделу, бүкіл ішкі ортаның тұрактылы- ғын сактау (гомеостаз), калыпты жэне түрленген өмір тіршілігін қамтамасыз ету қабілеттілігі; - ағзадағы аурулардың, ауру жағдайларының не болмаса ауруға байланысты өзгерістердің болмауы, яғни ағзаның ауру белгілерінсіз немесе қандай да бір қызметтік бүзылуларсыз тиім- ді кызмет етуі; - адамның толык адамгершілікті, дене, психикальщ және әлеуметтік амандығы секілді белгілері ажыратылады. Денсаулық жағдайының маңызды көрсеткіштерінің бірі - адам ағзасының жетекші бейімделу жүйелерінің кызметтік даму деңгейі. Ресейдің ірі гигиенистерінің бірі А.Г. Сухаревтың пікі- рінше жеке денсаулық - ағзаның коршаған ортаның кұбылмалы жағдайларына тұракты, белсенді, мақсатты бейімделуінің күрде- лі көп мөлшерлік динамикалык құбылыс. Қоршаған ортаның жағымсыз факторлары жеке адамның да, сонымен бірге халықтың үлкен тобының денсаулығына да теріс ықпал етуі мүмкін. Әлеуметтік-биологиялық жағдайларға бейім- делу кажеттігіне байланысты тұракты морфологиялык жэне
кызметтік бейімделу өзгерістерінің, ағзаның жетекші бейімделу жүйелерінің қызметтік жағдайы өзгерістерінің арқасында адам ағзасының қоршаған ортаның қолайсыз әсерлеріне төтеп беруші- лігі қалыптасады. Денсаулыктың маңызды бөлігі - ағзанын жетекші бейімде- лу жүйелерінің жоғары қызметтік деңгейі мен әлеуметтік эре- кет кабілеттілігі. Жеке адам денсаулық күйі алдыңғы қайтарым- ды өзгерістердің едэуір ақпараттык белгісі - ағзаның жетекші бейімделу жүйелерінің кызметтік жағдайы жэне олардың жаска карай даму сипаты. «Қызметтік күй» ұғымының бірнеше түсі- ніктері бар. Қызметтік күйі ретінде адам қызметінің тиімділігі тұрғысынан алғандағы адам мен онда әрекет ететін жүйелердің жағдайы түсініледі. Ағзаның кызметтік күйі бүзылуының бел- гілеріне: хал-жағдайының нашарлауы; жүмыс кабілеттілігі мен дене жағынан белсенділігінің төмендеуі; ұйкының сапасы (ұйқы- сыздықтың пайда болуы); тәбет; аса ашушаңдык, эмоциялык тұраксыздық; дене салмағының қалыпты мөлшерден 10 кг асуы; тыныштық күйдегі жүрек соғысы жиілігінің артуы (ЖСЖ) - 80 қағ/мин жоғары; жеңіл дене жүкгемелерін орындаған кезде тыныс тарылуының пайда болуы; дене жүктемесіз тершеңдіктің артуы; жиілеген бастың ауруы мен бас айналуы; түнгі ұйкыдан кейін шаршау сезімі жатады. Белгілі бір жағдайдағы әлеуметтік, биологиялык, экология- лык факторларының кешенді әсері адам, эсіресе балалар мен жасөспірімдер денсаулығының жаксаруына да, сонымен катар нашарлауына да алып келуі мүмкін. Осы жастың анатомиялық-физиологиялық ерекшелігі көп жағдайда қарқынды өсіп келе жатқан ағзаның қоршаған ортаның жағымсыз факторлары кешеніне жоғары сезімталдығын анык- тайды. Осыған байланысты балалар мен жасөспірімдердің морфоло- гиялық жэне кызметтік дамуын тиімділендірудің, сондай-ақ қыз- меттік жағдайдың түрлі бұзылуларын жеке түзетудің қүралдары мен әдістері кажет.
Дене тәрбиесі мен денсаулық Адамның денсаулык жағдайы түпкілікті негізде оның ағзасының бейімделушілік қорларының көлемі жэне куатты- лығы аркылы анықталады. Қызметтік кор неғұрлым жоғары болса, бейімделу «құны» согұрлым төмен. Ағзаның тіршілік- тің жаңа жағдайларына бейімделуі жекелеген мүшелермен емес, уақыт пен кеңістік жағынан жэне иерархиялық бағы- ныштылықпен өзара үйлестірілген кызметтік жүйелермен қамтамасыз етіледі. Бейімделу жүйесі үшін ағзаның физи- ологиялык қорлар шығынын барынша үнемдеу максатында қызмет етудің үнемділігі тэн. Тіршілік ортасының түрақты өзгермелілігі бейімделу процестерінің өзгергіштігін, үздік- сіздігін, көптүрлігін және реттілігін анықтайды. Жүйелі түр- де дене жаттығуларымен айналасу кезінде олардың әсері рет- теуші тетіктері, жасуша кұрылымдарының тұрактылығы мен икемділігінің, жасушаның физикалык-химиялык сапаларының өзгеруінің, ағзаның қызметтік қорлары мен бейімделу мүмкін- діктері кеңеюінің артуымен байланысты біртіндеп төмендейді. Бұл қүбылыс ағзаның кызметтік жүйелер тітіркендіргіштерінің күші көбейсе де, биологиялык бейімделудің үнемдеуіне байланысты тітіркендіргіштерге патологиялық реакциялары туын- дамайды, демек, ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы (гомеостаз) сақталынады. Оқушылар ағзасының жалпы бейарнаулы тұрактылығын, онын ішінде жағымсыз ауа райы факторларының әсеріне тұракты- лығын арттырудың негізгі жолдары: - дене тәрбиесі сабактары барысында ағзаның коршаған ор- таның жағымсыз факторларына бейарнаулы тұрақтылығын арт- тыру; - биологиялык өсу мен даму процестерін түзету; - ағзаның жылу реттелуін жэне шыныктыру тетіктерін же- тілдіру болып табылады. Адам денсаулығы генетикалык факторларга, коршаган орта- ның жағдайына, медициналый дайлары мен салтына байлань сты екені^оелплі -кесде^.
Адам денсаулығы үшін өмір сүру салты барынша маңызды, ал салауатты өмір салтынын негізгі бөлігі - жоғары денгейдегі дене шынықтыру. 1-кесте Алам денсау.іығына эсер ететін факторлар (Э.Н. Вайнер бойынша) Факторлар Үлес салмағы, % Генетикалык 15-20 Коршаган ортанын жағдайы 20-25 Медициналык камсыздандыру 10-15 Өмір суру жагдайлары мен салты 50-55 Салауатты өмір салты дегеніміз - тиімді козғалыс тэртібі; шынығу; тиімді тамактану; өмір сүрудің тиімді тэртібі; зиянды дағдылардың болмауы. Дене іиынъщтырудың сауықтырушылық багыты. Дене шы- ныктыру коғамның жалпы мәдениетінің маңызды бөлігін, адам- ның дене жағынан жетілуіне бағытталған арнайы кұралдарды, әдістер мен шарттарды калыптастыру мен тиімді пайдаланудағы оның жетістіктерінің бүкіл жиынтығын құрайды. Сауықтыру багыттылыгы қагидасы. Қызметтік деңгейді арттыру жэне балалар мен жасөспірімдер ағзасындағы кызметтік ауыткуларды түзету үшін дене тәрбиесі барысында: - ағзаның сыртқы қоршаған ортаның жагымсыз факторла- рына бейарнаулы тұрактылығын өсіру; - өсу мен үйлесімді даму процестеріне жағдай жасау; - ағзаның жылуды реттеуін жэне шынығуын жетілдіру кажет. Ғылыми жағынан негізделген жэне дұрыс ұйымдастырыл- ған дене тәрбиесі жас, өсіп жаткан ағзаға тиімді ықпал етуі тиіс: үйлесімді дене және психикалык жағынан дамуына ықпал етуі; қозғалыс мүмкіндіктерін кеңейтуі; корғаныс-бейімделу реак- цияларын арттыруы жэне ағзаның сыртқы факторлардың жагымсыз әсерлеріне тұрактылығын арттыруы тиіс. Бұл ретте жеткілікті сауыктыру эсеріне қол жеткізу міндет- ті. Денсаулыкка қолайлы эсер ету - дене тәрбиесінің жиі кезде-
сетін міндеттерінің эрбірін шешудің автоматты каіыптасатын салдары емес. Сонымен бірге дене тэрбиесі үшін заңдылық бо- лып табылатын жоғары дене жүктемелері кезінде көбіне олардын жағымды жэне теріс эсерлерін бөліп тұратын шекті анықтау өте қиын. Дене тәрбиесінің сауықтырушылык кағидасы жалғыз ғана колайлы бастапқы эдістемелік ұстанымды қалыптастырады: тек зиян келтіріп қана қоймай, сонымен бірге (бұл бірінші кезекте) денсаулықты нығайту, жақсарту, жетілдіру. Денсаулықты нығайту үшін дене шыныктыру мен спорт бе- ретін мүмкіндіктерді колданудағы жауапты рөл дене шынықтыру маманына тиесілі. Дене шынықтырудың маңызды бастамалық әдістемелік ере- желерінің бірі ретінде сауықтыру бағыттылығы мынадай міндет- тер жүктейді: - дене тәрбиесінің кұралдарын, формалары мен эдістерін таңдау кезінде ең алдымен мүмкін болатын сауыктыру тиімділі- гін ескеру; - жастық-жыныстық даму заңдылыктарына, олардың кыз- меттік ерекшеліктері мен мүмкіндіктеріне сәйкес дене жатты- ғуларын орындау кезіндегі окушылардың қызметтік дене жүкте- мелерін жоспарлау және реттеу. Дене тәрбиесі жүйесіндегі дене жаттығулары адамға ықпал етудің биологиялық тетіктеріне карай айтарлықтай сауыктыру эсеріне қол жеткізудің кең мүмкіндіктерін үсынады. Осы ай- тылғандар сауыктыру максатында қолданылатын табиғаттың факторларына да (күн радиациясы, су жэне ауа ортасына) катыс- ты. Алайда егер дене жүктемелерінің тиімді мөлшері бұзылатын болса, дене тәрбиесінің ең тиімді кұралдарының өзі денсаулыққа кауіпті болуы мүмкін. Ағзаның бейімделу мүмкіндіктеріне тепе- тең қызметтік жүктемелерді жоспарлы түрде арттыру жүмыс қабі- леттілігін арттырудың, сонымен бірге денсаулыкты нығайтудың куатты факторына айналады. Тиімді жүктемелерді белгілеу үшін шүғылданушының ден- саулык жағдайына жэне оған колданылатын күралдар мен эдіс-
тердің әсеріне бакылау жасау кажет. Мұндай бақылау міндеттері маманға: педагогке (окытушы, жаттыктырушы, нұскаушы) жэне арнайы дәрігерлік-дене шыныктыру дайындығынан өткен дәрі- герге жүктеледі. Олар дене тәрбиесінің ең кұнды нәтижесін - мыкты денсаулыкты камтамасыз ету үшін ортак жауапкершілікте болады. Дене тәрбиесі - окушының жеке тұлғасын жалпы тәрбие- леудің ажырамас бөлігі. Қозғалыс дағдыларының калыптасуына, жылдамдык, күш, төзімділік, ептілік секілді дене сапаларын же- тілдіруге ықпал ете отырып, ол біркатар адамгершіліктік-ерік қасиеттерін: батылдык, табандылык калыптастырады. Дене жаттығуларымен бірге оқушыларды тәрбиелеуде ағзаны шыныктыру (ауа, күн жэне сумен) үлкен маңызға ие. Кеиіенділік қагидасы. Дене шыныктырумен жэне спортпен шүғылданудың едэуір жоғары сауыктыру әсері кешенді түрінде колдануда ғана нэтижесін береді (дене жаттығулары, олардың тэртібі, шыныктыру шараларды қолдану, тамактану ережелері мен тэртібі). Дене шыныктырудың дені сау окушылар үшін ғана емес, сонымен бірге дене жағынан дамуында, қимыл-тірек аппараты жағдайында біркатар ауыткулары (омырткадағы акаулар, омыртканың пішіні өзгеруі, табанның калыңдауы), ішкі мүше- лердің түрлі аурулары, ең алдымен жүрек-кан тамырлары жүйе- сінде аурулары бар окушылар үшін де үлкен сауықтыру жэне алдын алу мэніне ие. Ағзаның барлык жүйелерінің, оның ішінде жүрек-кан тамырлары жэне тыныс алу жүйелерінің кызметтері егер жаттығу дұ- рыс жүргізілсе, жетіледі. Сонымен бірге сабақтың гигиеналық тэртібі де өте маңызды: жүйелілік, тұрактылык, жан-жактылык жэне дене жүктемелерін біртіндеп арттыру. Сабақтар мен жатты- ғулар арасындағы үзілістерден кейін үзіліске дейін колданылған жүктемеге Караганда едәуір жеңілдеу жүктемеден бастау керек. Қатты күш салынған жаттығулар жеңіл жаттығулармен, босаң- суга apHajiraH жаттығулармен алмастырылуы тиіс. Түрлі бұл- шык ет топтарына түсетін жүктемелерді де жаттығудың неме- се сабактың түрлі сатыларында алмастырып отыру кажет. Олай
atu.kzRkJQdWJsaXNoZXIy MTExODQxMg==