Аманова Г.Д. Басқару есебі

ауылшаруашылық өндірісінде өсімдік шаруашылығындағы шығындар есебінің объсктісіне өсімдіктсрдің жекелеген түрлері, күздік дәнді дакылдар - бидай, арпа, қара бидай; жаздық дәнді дақылдар мен бұршақ түқымдастар - жаздық бидай, жүгері дәні, техникалык дакылдар - қант кызылшасы, темекі, т.б. біртекті өсімдіктер тобы жатады. Технологиялық процесс ішінде шығындардың есебі осы дакылдардың түрлері бойынша жүргізілсді. Технологиялык процестің соңында өпімнің жеке түрлері өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау объектісі болып табылады. Бұл өнімдер негізгі, жанама және қалдыққа деп бөлінеді. Басқарушылық сссптің міндеті - бүл шығындар өнімнің осы түрлері бойынша дүрыс бөлінуі. Өндірістік процесс жағдайында, кешенді шығындар олардың маңыздылығына карай бөліну ксрск. Айталық, негізгі өнім дегсніміз - ол айтарлыктай нарықтық күны бар екі немесе одан да көп өнімдер. Жанама өнімдср маңызы азырақ нарықтық қүнға ие. Кепіенді және жанама өнімдер, сондай-ақ қалдықтар арасындағы айырмашылық - салыстырмалы сатылым қүнында жатыр. Отапдық тожірибеде кешенді шығыстарды өнімнің осы түрлсрі бойынша болу әртүрлі әдістермен жүргізіледі (шығындарды коэффициенттік белу әдісі, шығындарды сату бағасы бойыпша пропорцтонал белу, т.б.) Халықаралық тәжірибеде кешенді шығыстарды белу бойынша баска жолдар карастырылады. Бұл жерде кешенді шығыстарды белу өнімнің нарықтық қүньтна сәйкес жүргізілу ксрск. Бүл жерде кешенді шығындардың бірлесксн және жанама өнімдер арасындағы белу межесі дүрыс анықталу қажет. Бірлсскен өнімдер (jointproducts) - бұл құны жоғарырак және белу межесіне дейін жеке өнім рсгінде жоқ екі нсмссе одан коп өнімдер. Жанама өнімдер (byproducts)- бұл негізгі онімдермен салыстырғанда шамалы ғана нарықтық қүқы бар, олармен белу межссіне дейін бірге өнімдер. Белу межесі (split-offpoint) дегеніміз - ол негізгі және жанама өнімдер жеке сәйкестендірілген технологиялык процестегі меже. Осы межеден кейін ксз-келген шығындар бөлінетін (separablecost) болып табылады, яғни тура шығындар болады. 176