Аманова Г.Д. Басқару есебі

Мысалы, мүнай мен газ өндіруде бүрғыларды амортизациялау бойыніпа шығындар, жерасты жабдықтарын ағымдағы жөндеу шығындарын, мұнайды қайта айдау және сақтауға, жер кыртысы қайтарымын арттыруға жүмсалатын шығындарды, пайдаланылған электр энергиясының кұнын мұнайға жаткызады, ал газды жинап, тасымалдау шығыстарын - газға жатқызады. Мұнай мен газды өндіру бойынша басқа шығыстардың барлығын өзара мұнай мен газды жалпы өндіру салмағына пропорционал бөлсді. Өнім бірлігінің өзіндік құнын есептеудің үшінші нұсқасы, өндіріс процесі біршама ұзақ және сондықтан есепті кезеңнің соңында аяқталмаған өндірісі бар ондірістерде қолданылады, бұндай ұйымдар - орман дайындау, шымтезек өнеркәсібі, т.б. Есепті кезеннің басында және аяғында аякталмаған өндіріс қалдықтарын ұйымда белгіленген тәсілмсн бағалайды (әдеттегідсй, нормативтік өзіндік қүны бойынша). Сосын, есепті кезең ' шығындарын есепті кезеңнің басындағы және аяғындағы аяқталмаған өндіріс құнына түзетіп, түзетілген шығын сомасын өндірілген өнім бірлігіне боледі. Кейбір мекемелерде аяқталмаған өндірісті белгіленген коэффициент бойынша дайын өнімгс қайта есептейді. Өнім бірлігінің өзіндік құнын бұл жағдайда есепті кезеңнің шығындарының сомасын келтірілген бірлік санына бөлумен анықтайды. Шығындардың есебін жүргізудін және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың негізгі әдістеріне тапсырыстық әдіс пен үдерістік әдіс жатады, ал калькуляциялаудың басқа жүйелері, аталған әдістердің баска түрлсрі. Баскарушылық есепте отандық карапайым (үдсрістік) және қайта бөлістік әдістері біріктірілгсн, ол «үдерістік калькуляциялау» (process-costing) деп аталады. «Процесс» (үдеріс) пен «қайта белу» мағынасында айтарлықтай айырмашылық жоқ. Тапсырыстық әдіс пен үдерістік әдісті белу, өнім бірлігінің өзіндік қүнын калькуляциялау әдістемесіне негізделген. Бүл корссткіш кәсіпорын қызметі үшіп бірнешс себептерге байланысты өте пайдалы болып шығады. Өнім бірлігіне шығындарды есептеу, өнімнің жаңа түрлерін өндіруді, жеке өндірістік желілердің пайдалылығын анықтауға, т.б. негіздеу үшін қажст. Өнім бірлігінің езіндік қүнын калькуляциялау кәсіпорынды баскарудың әртүрлі деңгейлерінде жоспарлау мен бақылау процсстсрінс көмектеседі [11]- 87