Аманова Г.Д. Басқару есебі

есептеу және бақылаудың жеделдігі бойынша нақты жәнс нормагивтік шығындарды есептеу әдісіне бөлінеді. Шығындар есебі және калькуляциялау әдісін таңдауды кәсіпорын өзі таңдайды, айткені бірнеше жеке факторларға тәуелді: салалық тиесілілігі; колсміне, қолданатын технологиясына, өнім ассортиментіне, т.б., яғни кәсіпорынның жеке срекшелігіне байланысты. Тәжірибе жүзінде бұл әдістер әртүрлі үйлесімде қолданылуы мүмкін. Мысалы, тапсырыстык әдіске, тапсырыстардың толық емес өзіндік құнын калькуляциялау отрып, көшуге болады; материалдық ресурсіарды жұмсау нормаларын пайдалана отырып, қайта белісу калькуляциясын қолдануға болады, сондай-ақ бұл жерде олардың нақты шығыстарын, т.б. есксруге болады. Бастысы, үйым таңдаған әдіс есептің жекелегсн объектілері бойыпша шығындарды топтауды, өндіріске жұмсалатын шығындарға ағымдағы бакылауды, сондай-ақ, баскарушылық есептің ең маңызды принципі - ауытқушылықтар бойынша өзіндік қүнды басқаруды қамтамасыз етуі тиіс. Калькуляциялаудың ироцестік әдісі кен өндіруші өнеркәсіпте (комір, тау-кен, газ, мұнай, орман дайындау жәнс т.б. өнеркәсіптерде) және энергетикада колданылады. Сондай-ақ, ол карапайым ғана технологиялық циклы бар қайта өңдеу салаларында да қолданыла алады (мысалы, цемент өнсркәсібінде, асфальт шығару ондірісі, т.б.). Жоғарыда айтылғандардың барлығы өндірістің жаппай түрімен, ұзаққа бармайтын өндірістік циклмен, шығарылатын өнімнің (көрсетілетін қызметтің) шектеулі но.менклатурасымен, бірыңғай өлшем бірлігімсн, калькуляциялау бірлігімсн, аяқталмаған өндірістің жоқтығымен не болмаса аз ғана мөлпіерімсн сипатталады. Нәтижесінде шығарылатын өнім (көрсетілетін қызмет) бір мезгілде шығын есебінің объектісі және калькуляциялау объектісі де болады. Өнімнің өзіндік қүнына мыналар кіреді: 1) Еңбек шығындары, өнім шығаруға қажетті еңбек қүралдары мен заттары дегеніміз, өндірісті дайындауға және игеруге жүмсалатын шығындар, технологиялармен және өндірісті үйымдастырумен белгілснген шығыстар (өндірістік процестсрді, шығарылатын өнімнің сапасын бақылау шығыстарын коса), өнертапқыштыкпен, рационализациямен, кадрларды қайта даярлаумен байланысты және өндірісті басқару бойынша шығыстар; 2) Өнімді өткізумен байланысты шығыстар - қаптау, сақтау, жүктеу, тасымалдау (сатып алушымен өнімге артық баға қойып 76