Аманова Г.Д. Басқару есебі

Ксшснді жэне бірлескен өндіріс шығындары (jointcost) - бүл технологиялық процесс барысында екі немесе одан көп өнімдер (қызмет түрлері) шығарылатын біртұтас технологиялық процеспен байланысты шығындар. Бірлесе шығарылатын жэнс жанама өнімдер, бір өнімді өндіру басқа өнімдерді шығаруға міндетті түрде алып баратын салаларға тән. Әртүрлі өнімдерді бір мезгілде шығару кезінде, олардың әрқайсысының жеке сату бағасы болса, бүл өнімдср бірлесе өндірілген немссс шығарылған өнімдер деп аталады. Ал, басқалармен бір мезгілде өндіріліп, бірақ сату бағасы басқаларына қарағанда айтарлықтай томен өнім - жанама өнім деп аталады. Жанама өнімдер - бүл негізгі онімдсрді шығару процесінде пайда болатын өнімдер. Дегенмен, кейде жанама өнімдердің үлкен абсолютті қүны болуы мүмкін. Өнім негізгі ме немесе жанама ма екенін анықтау үшін, басқа бірлесіп шығарылған өнім қүнымсн еалыстырғандағы оны сату бағасы шепіуші критерий болып табылады. Компанияның коммерциялық тіршілігі үшін бірлесіп шығарылған өнім шешуші мәнге ие, ал оған жанама онімдердің ықпал стуі - скінші дәрежелі, яғни қосалқы болып табылады. Баскаша айтқанда, жанама өнімдер өндірісі, әдетте, негізгі өнімді шығару керек пе, ксрск емес пе, оған эсер етпейді, негізгі өнімдерге қойылатын бағаларға эсері шамалы. Бірлесіп шығарылған жэне жанама өнімдер дайындайгын салалардың мысалына химия, мұнай өңдеу, тау-кен, ұн шығару және бензин өнеркэсібі жатады. Бірлесіп шығарылған өнімнің жанама өнімдерден айырмашылығы мынада: оларды, өндіріс процесіндс бөлу межесі деп аталатын белгілі бір сэтке жеткенше әртүрлі өнімдер ретінде сәйкестендіруге болмайды. Кейде барлық өнімдер бір мезгілде бөлінеді, ал кейде - уақыттың әртүрлі сэттерінде. Бөлу межесіне жеткенге дейін шығындарды жеке өнімдерге жатқызу мүмкін емес. Мысалы, шикі мұнай баррслін қайта өңдеуге жүмсалатын шығындардың қай бөлігі бензинге, қай болігі - керосин немесе парафинге жататынын анықтауға болмайды. Белу межесінен кейін онімнің құрамдас бөліктері сатыла алады немесе ары карай қайта өндеуге жатады. Соңғысында кейінгі өндеуге кететін кез-келген шығындарды нақты бір өнімге оңай жатқызуға болады. Белу межесінде А жэнс Б нсгізгі өнімдері, сондай-ақ С жанама өнімі пайда болады. Белу межесіне жеткеннен кейін, одан кейінгі өцдеуге жүмсалатын шығындар бірлесіп шығарылғап онімдердің