Аманова Г.Д. Басқару есебі

(ауыспалы, тура, шектеулі) шығындар есебін жүргізу керектігін өзі шешеді. Нормалар кесіндісінде, шығындар экономикалық элементтері бойынша мыныпталады. Шығындарды экономикалык элементтері мен калькуляция баптары бойынша топтау шығындар сметасында және өнім калькуляциясында көрініс табады және олар үш санатқа болінеді: - материалдарға арналған тура шығындар; - жүмысшы күпііне арналған тура шығындар; - үстеме шығыстар. Материалдарға жүмсалатын тура шығындарға, түпкі онім құрамына кірстін материалдарға жұмсалған барлық шығындар жатады. Жұмысшы күшіие жүмсалатын тура шығындар - бүл өнімді дайындауға тікелей қатысатын ендірістік жұмысшылардың еңбек акысы. Қызмет көрсететін персопалдың жалакысы жүмысшы күшіне тура шығын болып табылмайды және үстеме шығыстар құрамына кіреді. Үстемс шығыстар өндіріскс баратын барлык шығындар сиякты аныкталады (материалдар мен еңбекақыға кететін тура шығыидарды шегеріп тастағанда). Олардың қатарына, басқадан белек, амортизациялык шығыстар. жалдау ақысы, сақтапдыру жарналары, коммуналдық қызметтер, тұрып калу салдарының шығыстары, т.б. жатады. Сонымен, өзінің экономикалық мағынасы бойынша жоспарлы нормативтік шығындар әрбір бүйымға жалпы тиісті калькуляция баптары бойынша койылады, ал қолданыстағы нормалар материалдық ресурстарды өндірістік қажеттіліктсрге тікелей босатуға және жалақына ссегітеуге негіз болып қызмет етеді. Бүл нормалар былай белгіленеді: - еңбек шығындары бөлігінде - сңбекті жеке ұйымдастыру жағдайында әрбір операцияға; - тура матсриалдық шығындардың нормативтік базасын қалыпгастырудың негізгі көзінс өндірістік, техникалык және сметалық бөлімдерде даярланатын техникалык қүжаттама жатады; - есен пен үстеме шығыстарды бөлуді реттейтін нормативтік база, кәсіпорынның сссгітік саясаты негізіндс ұйымдастырылады (бұйымдар арасында өндірістік жұмысшылардыц негізгі жалақы сомасына пропорционал бөлінеді). 138